Visoki Dečani Monastery, Serbia – Manastir Visoki Dečani, Srbija

Manastir Visoki Dečani nalazi se u jednoj udolini pored rijeke Pećke Bistrice, ispod planinskog vijenca Prokletija, naodmak istoimenog mjesta. Izgradnja crkve Hrista Pantokratora (Svedržitelja) počela je 1327. godine, i trajala je osam godina – do 1335. godine kao ktitorski poduhvat kralja Stefana Uroša Trećeg Dečanskog. Glavni protomajstor bio je fra Vita iz Kotora „grada kraljevog“, a radove nadgledao je arhiepiskop Danilo Drugi. Kralj Stefan Dečanski izdao je još 1330. godine ktitorsku povelju kojom je bogato obdario svoju zadužbinu. Poslije njegove smrti, započeto djelo nastavio je njegov sin Stefan Uroš Četvrti Dušan i okončao ga 1335. godine. On je potvrdio povelju svoga oca. Istovremeno kada i crkva, sagrađeni su i konaci i monumentalna trpezarija, manastir je ograđen visokim zidom s kulom nad ulazom, a podignuta je i bolnica u neposrednoj blizini manastira. Ove poslove obavili su protomajstori Đorđe i braća Dobrosav i Nikola. Živopisanje hrama počelo je ubrzo poslije završetka gradnje i trajalo je do 1350. godine. Značajnu ulogu u dovršenju ovih poslova imao je Đorđe Ostruš Pećpal, čiji je grob u priprati, zajedno sa grobovima njegove žene Vitosave i Ivaniša Altomanovića, nećaka kneza Lazara.

Poslije Kosovske bitke (1389), ovaj kraljevski manastir našao se u teškom položaju. Kneginja Milica, sa sinovima, posjetila je (1397) ovu svetinju, vratila joj oteta imanja i bogato je darivala. Početkom XV vijeka iguman manastira Dečani poznati je književnik Grigorije Camblak, koji je i autor Žitija Svetog Stefana Dečanskog. U vrijeme turskog osvajanja Dečani opstaju, ali u vrlo teškim uslovima. Obnovom Pećke patrijaršije, u drugoj polovini XVI vijeka, nastaju bolja vremena. Od tada, pa kroz cijeli XVII vijek, manastirska riznica i biblioteka obogaćivani su raznim dragocjenostima, a u manastiru postoji prepisivačka radionica. Srbi koji su prešli preko Save i Dunava nisu zaboravili svoju svetinju, pa su tokom XVIII vijeka, pa i kasnije, svesrdno pomagali Dečane. U drugoj polovini XVIII vijeka, u vrijeme igumana Hadži Danila, obnovljena su neka manastirska zdanja, kao i zidovi oko manastirske porte. Ta aktivnost nastavljena je i početkom XIX vijeka, kada su pop Simeon Lazović i njegov sin Aleksije (slikari iz Bijelog Polja), slikali (1814) ikone za ikonostas u paraklisima Svetog Dimitrija i Svetog Nikole. Učvršćivanjem srpske države jača i manastir Visoki Dečani i pomoć stiže od srpskih vladara. Knez Miloš podiže (1836) jedan konak, a knez Aleksandar (1849) poklanja ćivot za mošti Svetog kralja Stefana Dečanskog. Tokom XIX vijeka u manastiru obnavljaju se postojeća zdanja.

Dečanski hram spada u najveće crkvene građevine srednjovjekovne Srbije. Dugačak je preko 36 m, širok 24 m, a visina kubeta dostiže 29 m. Na istočnoj strani središnjeg prostora crkve je veća polukružna apsida, dok proskomidija i đakonikon imaju manje apside. Centralni dio Dečanske crkve sastoji se od pet brodova, od kojih središnji je najširi. Svi traveji zasvedeni su krstastim svodovima. Nad ovim brodovima izdiže se osmostrana kupola koja se oslanja na četiri stuba. Bočni brodovi Dečanskog hrama zasvedeni su rebrastim svodom. U bočnim brodovima obrazovani su posebni prostori, odnosno paraklisi sa apsidama na istočnoj strani. Južni paraklis posvećen je Svetom Nikoli, a na sjevernoj strani paraklis posvećen je Svetom Dimitriju. Dečanska priprata je trobrodna i niža je i uža od naosa. Svaki od brodova ima tri traveja. Rebraste svodove pored pilastra, nose i četiri mermerna osmostrana stuba u sredini priprate. Crkva manastira Dečani građena je od mermernih kvadara u tri boje, što stvara skladnu polihromiju. Po svojoj arhitektonskoj složenosti, crkva manastira Visoki Dečani jedinstvena je građevina u srpskom crkveno-umjetničkom nasljeđu.

Dečanska crkva ima najbogatiju i najočuvaniju skulpturu rađenu u duhu romaničko-gotičkog shvatanja. Četiri portala, na zapadnom, južnom i sjevernom zidu priprate, kao i na zidu između naosa i priprate, svjedoči o bogatstvu dečanske skulpture. Najraskošniji je portal na zapadnoj strani priprate, gdje je u timpanonu prikazan patron hrama Isus Hristos, na prijestolu sa dva anđela. U luneti južnog portala je Krštenje Isusovo i uklesani tekst o nastanku manastira Dečani. Na sjevernom portalu prikazan je rascvjetani krst. Dovratnici i kapiteli portala ukrašeni su floralnim prepletima, a zapadni i sjeverni fantastičnim bićima – kentaurima i aždajama. Iznad kapitela zapadnog portala isklesane su slobodne skulpture lavova i grifona. Bogatstvo dekorativnih ukrasa posebno je iskazano na dečanskim prozorima sa biforama i triforama, i to na prozorima na zapadnoj fasadi i oltarskoj apsidi.

Islikavanje monumentalne Dečanske crkve trajalo je od završetka gradnje, oko 1335. do 1350. godine. Radilo je nekoliko slikarskih grupa, najboljih živopisaca Dušanovog carstva. Njihov zadatak bio je težak, kako zbog ogromne površine hrama, tako i zbog tematike i bogoslovske složenosti programa. U oltarskom prostoru uobičajene su predstave Poklonjenje Agnecu i Pričešće apostola. Najsloženiji prostor je središnji dio hrama – naos, gdje je, pored ustaljenog rasporeda, ilustrovano i nekoliko cjelina iz istorije hrišćanstva. U višim zonama potkupolnog prostora su Veliki praznici, nešto niže su predstave iz Hristovog života, njegova čuda, pouke i stradanja, a potom slijede scene iz života Bogorodice i Bogorodičin akatist i posebne cjeline posvećene Svetom Jovanu Preteči, Svetom Dimitriju i Svetom Nikoli. U naosu prikazane su još i probrane scene iz Djela apostolskih, zatim starozavjetne teme: scene iz Prve knjige Mojsijeve, Priča Solomonovih i događaja vezanih za proroka Danila. U ovom prostoru dominira monumentalno Jesejevo stablo sa Bogorodicom. U priprati posebno je značajan ciklus Sedam vaseljenskih sabora, koji su predstavljeni na svodovima, zatim ciklus o Svetom Georgiju, a na zapadnom zidu je Loza Nemanjića sa Svetim Stefanom Nemanjom kao rodonačelnikom. Ostali prostor Dečanske priprate uglavnom je ilustrovan predstavama iz Kalendara. Na više mjesta u dečanskom fresko-slikarstvu prikazani su ktitori i članovi njihovih porodica, kao i logotet Đorđe, koji je zaslužan za živopisanje priprate. Car Dušan je, čak, pet puta prikazan u hramu, a lik Stefana Dečanskog četiri puta. Po broju likova i scena, kao i ukupnoj oslikanoj površini, dečanske freske prednjače u srpskom srednjovjekovnom slikarstvu. Ovaj živopis djelo je više ruku, pa je uočljiva i stilska nejednakost i razlika u likovnom kvalitetu. Od mnogih slikara koji su freskopisali crkvu Hrista Pantokratora, poznato je ime „grešnog Srđa“ koji se potpisao na jednom kapitelu.

Riznica manastira Dečani je, po bogatstvu predmeta, umjetničkom dometu i istorijskom trajanju, jedinstvena u ukupnom srpskom umjetničkom nasljeđu. Posebnu vrijednost predstavlja čitava galerija ikona od XIV do XIX vijeka. Sačuvan je jedan broj ikona sa starog ikonostasa, zatim ikone monaha Longina i posebno njegova monumentalna ikona Svetog kralja Stefana Dečanskog sa žitijem iz 1577. godine. Među dečanskim predmetima izdvaja se igumanski tron iz 1335. godine, kao i kivot za mošti Svetog kralja iz, približno, istog perioda. Posebna dragocjenost manastira Dečani je krst cara Dušana i krst Stefana Dečanskog. Značajnu cjelinu čine i zbirke rukopisa od XIV do XIX vijeka i starih štampanih knjiga. Dečani su muški manastir.

Na okomitim stijenama, ispod sela Belaj, nalaze se dečanske isposnice, koje se prostiru od manastira lijevom stranom Bistrice, uzvodno, desetak kilometara, sve do sela gornje Belaje. Isposnica Svetog kralja Stefana Dečanskog nalazi se 5km od Dečana, uzvodno uz Bistricu. Ima izgled utvrđene četvorospratne kamene kule, bez otvora i ulaznih vrata. U nju se ulazilo, najvjerovatnije, ljestvama ili kroz prizidanu zgradu na istočnoj strani, koja je bila poluobličasto zasvedena. Isposnica Svete Jelene nešto je zapadnije od Kraljeve isposnice i bliža je manastiru. To je građevina sastavljena od dva jednaka dijela, zasvedena poluobličastim svodom, koji se sa sjeverne i dijelom sa zapadne strane oslanja na stijenu. Ova isposnica, po predanju, pripadala je Jeleni, sestri Stefana Dečanskog. Srednja isposnica nalazi se između Kraljeve i Jelenine isposnice. Isposnica Svetog Jefrema pripadala je pustinožitelju Jefremu, sabratu manastira Hilandar, koji se u njoj jedno vrijeme podvizavao (1335). Poslije smrti cara Dušana, ovaj ugledni duhovnik prelazi u isposnicu više Ždrela iznad Patrijaršije. Kao ugledni monah i književnik, dva puta bio je patrijarh na čelu Srpske crkve: između 1375. i 1379. godine i 1389. i 1392. godine, kada se ponovo posvetio isposničkom životu i književnom radu. Belajska isposnica – hram Presvete Bogorodice nalazi se 5 km od samog manastira, na lijevoj obali Bistrice. Smještena je u skrovitoj stijeni. Bila je glavna isposnica manastira Dečani, gdje su se skupljali na molitvu i objed svi dečanski isposnici. U kapeli ove isposnice sačuvani su ostaci fresaka iz XIV vijeka. Posebno je značajna predstava Svete Trojice u obliku tri anđela, odnosno, tri golobrada lika na jednom tijelu. U isposnici je cvjetala, tokom XV i XVI vijeka, prepisivačka djelatnost. Dva rukopisa koji su napisana u njoj, izgorela su 1941. godine u Narodnoj biblioteci u Beogradu. Jedan broj rukopisa i ostalih crkveno-umjetničkih dragocjenosti, iz ove isposnice, pohranjen je u dečanskoj riznici. Na žalost, sve ove isposnice manastira Visoki Dečani oštećene su i obesvijećene od strane albanskog življa ovog kraja.