Ancient Rome – Antički Rim

Ako je tačno da na istoriju bilo kog velegrada ne treba gledati kao na neprekidni tok, već kao na niz međusobno povezanih trenutaka, koje treba razmotriti u odnosu na privredne, političke i kulturne promjene društva, onda to, svakako, važi i za Rim. Prvo stalno naselje na rimskim brdima potiče iz posljednje faze bronzanog doba, što potvrđuju ostaci podova nekih koliba na Palatinu. Pošto je to nekada bilo močvarno tlo, centralni dio foruma nije mogao biti stalno naseljen, makar u prvo vrijeme. Spajanje tih sela upadljivo se poklapa s tradicionalnim datumom osnivanja grada, 754-753 godine p.n.e., što se, opet, poklapa sa usponom prvog rimskog kralja, Romula. Sredinom VIII vijeka p.n.e. rast stanovništva naveo je vladare da izmijene plan grada, koji više nije odgovarao potrebama narastajućeg društva.

U narednom periodu došlo je do uspona nove dinastije vladara etrurskog porijekla: Tarkvinija Priska, Servija Tulija i Tarkvinija Uzvišenog (Tarkvinije Ponosni). Graditeljska aktivnost, koju je podsticao prvi etrurski kralj, nastojala je da zadovolji nekoliko potreba: javne, kao što je sistem za isušivanje u udolini u kojoj se nalazi rimski forum (Kloaka maksimus), zajedničke (Cirkus maksimus) i vjerske ( Hram jupitera Maksimusa na Kapitolu). Njegov nasljednik Servije Tulije smatra se, prema predanju, zaslužnim za izgradnju velikih gradskih zidina, zvanih Servijeve zidine. Arheološke iskopine, koje datiraju iz sredine VI vijeka p.n.e. ukazuju na izuzetan razvoj trgovine, dok pisani izvori naglašavaju preduzetnički duh Servijeve ekonomske politike. Posebno je podsticana izgradnja novih pijaca i trgovačkih oblasti (Forum olitorijum i Forum boarijum). Tačnije, u to vrijeme podignute su i dvije građevine simboličkog značaja, Kraljevska palata i Komicija, sjedište političke aktivnosti. Prema predanju, krajem VI vijeka p.n.e. etrurska dinastija je zbačena, a umjesto nje uspostavljena je republikanska vlast. Jedna od posljedica bila je i zapljena velikog posjeda dinastije Tarkvin, sjeveroistočno od foruma, Marsovog polja, koje je od sredine IV vijeka p.n.e. postalo glavna tačka izgradnje prestižnih građevina. Poslije perioda intenzivne gradnje, kada su podignuti Saturnov hram i hram Kastora i Poluksa, rano republikansko doba ušlo je u dugački period privrednog zaostajanja, koje je uglavnom bilo posljedica sukoba između patricija i plebsa. Znaci oporavka javljaju se 367. godine p.n.e., kada je plebs stekao ista prava kao i patriciji.

Do tog vremena, republikanska aristokratija uspijevala je da spriječi pripadnike užeg kruga rimske oligarhije da se ističu razmetljivom graditeljskom aktivnosšću. Ali, naglo osvajanje Apeninskog poluostrva, koje se završilo prvih decenija III vijeka p.n.e., drastično je promijenilo političku i ekonomsku scenu Rima, podstičući uspon druge vrste javnih ličnosti. Osvajanje drevnog istočnog svijeta, koje je počelo poslije Punskih ratova, utrlo je put asimilaciji helenističke kulture i razdoblju napretka, koji je tradicionalno bio negativno opisivan kao luxuria asiatica. Podizanje prestižnih građevina bilo je usredsređeno u dijelu grada gdje su se nalazili Flaminijev cirkus (na Marsovom polju), Forum olitorijum i Forum boarijum. S početka II vijeka p.n.e. potiču značajni spomenici kao što su slavoluci duž trijumfalnih puteva i skladišta uz Tibar, Emilijev portik i Galbino i Lolijevo skladište (horrea Galbana i Lolijana), koji su zajedno činili ogroman emporijum. Godine 184. p.n.e. Katon Mlađi podigao je prvu baziliku. Taj tip gradnje postao je osnovna odlika rimske arhitekture. Bazilika je funkcionalno zamijenila atrijum iz prethodnog vijeka, dok su je u arhitektonskom smislu inspirisali potpuno novi uzori helenističko-aleksandrijskog porijekla. Poslije Porcijeve bazilike, podignute su bazilika Fulvija-Emilija (po senatorima Marku Fulviju i Marku Emiliju Lepidu) i Sempronijeva bazilika. U tom periodu značajno se razvila i gradnja vjerskih objekata. Krajem II vijeka p.n.e. Minucije Ruf ogradio je svetilište Largo Argentina ogromnim Minucijevim portikom. Mermer je počeo da se koristi u Rimu prilikom izgradnje hrama Jupitera Statora, za koji je nacrte izradio arhitekta Ermodor iz Salamine.

Kružni Forum boarijum, takođe, podignut je od mermera, bio je posvećen Herkulu Pobjedniku, a izgrađen je po nalogu bogatog trgovca iz Tivolija. Prvi vijek p.n.e. obilježila je pojava snažnih ličnosti s velikim ambicijama. Sulina pojava na političkoj sceni Rima podstakla je dalje naglašavanje lične harizme. Najambiciozniji projekat u planiranju grada, u Sulino vrijeme, bilo je poravnavanje zapadnih padina brda Kapitol, zbog izgradnje impresivnog i razmetljivog arhitektonskog dijela Tabularijuma, državne arhive. Treću četvrtinu I vijeka p.n.e. obilježilo je konačno opadanje značaja i moći senatorske aristokratije, koju su slomili Pompej i Cezar. Sukob između te dvije ličnosti nije uticao na Rim samo na vojnom i političkom planu, već i na arhitektonskom. Pompej je naložio izgradnju prvog rimskog teatra na Marsovom polju, čiji je kompleks obuhvatao trijemove, javne, stambene i religijske zgrade. Njegova namjera bila je da podigne veličanstveni ograđeni prostor ravan kraljevskoj palati neke helenističke dinastije. Poslije pobjede nad svojim vječitim rivalom, Cezar se usredsredio na forum, tradicionalno sjedište vlasti u Rimu. Srušio je i ponovo izgradio Sempronijevu baziliku, koju je nazvao Julija, a ponovo je izgradio i Kuriju, izmijenivši joj osu i pretvorivši je u prolaz između foruma, simbola republikanskog Rima, i novog Cezarovog foruma, izraza nove političke vlasti. Drugi kolosalni projekti naglo su obustavljeni poslije njegove smrti. Doba carstva odlikovalo se nastojanjima svakog cara da ostavi svoj pečat na urbanističkom razvoju Rima. Ako je Cezar označio početak novog perioda, Avgust je (31. godina p.n.e. – 14. godina n.e.) ojačao carsku vlast, ne samo na političkom već i na ideološkom planu. Izgradnja novih građevina na Marsovom polju, sa snažnim ideološkim pečatom, naglasila je dinastički karakter nove rimske arhitekture.

Ali, najreprezentativniji izraz novih carskih ustanova bila je izgradnja Avgustovog foruma. Kao simbolički odgovor na Cezarov forum, novi forum je dekorativno i funkcionalno bio osmišljen kao legitimizacija novog režima. Skulpturalna dekoracija hrama, trg i trijemovi napravljeni su kao sistematsko ideološko putovanje kroz istoriju Rima, koja se završava Avgustom. Graditeljska aktivnost iz vremena klaudijevaca (14-54 godine) iz osnova je promijenila Rim, kao i za vrijeme Avgusta. To je donijelo podizanje javnih građevina, opsežnu rekonstrukciju spomenika i davanje sve većeg značaja komemorativnim i vjerskim objektima. Neron je (54-68 godine) napravio oštar rez u odnosu na Avgustov graditeljski program. Veliki požar iz 64. godine poslužio je kao izgovor za izgradnju – na nezakonito oduzetom zemljištu – nove carske rezidencije i novih stambenih četvrti. Ujednačeni raspored ulica i trgova oslanjao se na uzore helenističkih gradova i gravitirao oko dinastičke palate, Domus Aurea. Okružena zelenilom, nova carska palata sastojala se od brojnih paviljona. Prvi arhitektonski radovi iz perioda flavijevaca bili su demagoške prirode: spomenici iz Neronovog doba uglavnom su porušeni, a nezakonito oduzeta zemlja simbolično „vraćena“ narodu.

Vespazijan (69-79 godine) i Tit (79-81 godine) srušili su Domus Aureu. Vještačko jezero zamijenili su prvim stalnim amfiteatrom u Rimu i ujedno najvećim u cijelom Rimskom carstvu. Kolosalna Neronova statua u vestibulu Domus Auree, visoka 38 metara, koja je tog cara prikazivala kao boga, prepravljena je tako da predstavlja boga Helija, a novi flavijevski amfiteatar nazvan je Koloseum, zato što je skulptura bila postavljena pored njega. Jugoistočno od Avgustovog foruma, Vespazijan je podigao Templum pacis, veliki svetilišni prostor s kolonadom koji je obuhvatao Hram mira, vrtove, biblioteke i sale s umjetničkim djelima. Tu se nalaze i najvažniji prikazi rimske pobjede nad Judejom, ovjekovječene na unutrašnjim panelima Titovog slavoluka na Svetom putu. Domicijanovu vladavinu (81-96 godine) takođe je obilježila intenzivna gradnja. Pored izgradnje stadiona i odeona na Marsovom polju, car je izmijenio i Templum pacis, koji je povezao s Avgustovim forumom tako što je izgradio još jedan carski forum nazvan Tranzitorijum, pošto je služio kao spona između tih oblasti i stambenih četvrti. Domicijan je izgradio i carsku palatu na Palatinu, koja je bila podijeljena na dva sektora, privatni (Domus Avgustana) i javni (Domus Flavija). Ta palata postala je zvanična rezidenacija rimskih careva.

Poslije kratke Nervine vladavine (96-98 godine), car Trajan (98-117 godine) ostvario je najveći poduhvat urbanog planiranja koji je Rim ikada vidio, tako što je napravio jedinstveno monumentalno gradsko tkivo između foruma i Marsovog polja, što je izvedeno uklanjanjem prevoja koji je povezivao Kapitol i Kvirinal. Trajanov forum, finansiran ratnim plijenom, bio je arhitektonski izraz tog kontinuiteta. Iskopavanja su otkrila da se ulaz nalazio sa sjeverne strane i da je vodio u veliki peristil, s čuvenim Trajanovim stubom i dvije biblioteke (grčkom i latinskom). To dvorište vodilo je ka bazilici Ulpijani, poslije koje je slijedio veliki trg s trijemovima, s konjaničkom statuom cara Trajana na središtu. Taj dekorativni obrazac, a možda i plan samog foruma (napravljen po uzoru na pravougaoni oblik vojnog utvrđenja, kastruma) predstavljao je očiglednu glorifikaciju carevih ratničkih sklonosti. Car Hadrijan (117-138 godine) odbacio je ekspanzionističku politiku svojih prethodnika i okrenuo se velikoj avgustovskoj tradiciji gradeći javna zdanja, manje spektakularna, ali jednako upečatljiva, kako na ideološkom, tako i na propagandnom planu. Posebno su važni bili Mauzolej (danas Kastel Sant Anđelo i kompletna rekonstrukcija Agripinog panteona, koji je drastično izmijenjen podizanjem ogromne kupole, netaknute, sve do danas.

Hadrijanova privrženost helenističkoj umjetnosti vidi se u hramu Venere i Rome, koji je bio neposredno nadahnut grčkim uzorima. Poslije Hadrijanove vladavine, do 193. godine, u rimskom forumu podignut je Hram Antonina Pija i Faustine. I na Marsovom polju podignute su neke važne građevine, kao što je Hadrijanov hram. Prva briga careva, u periodu od 193. (Sjever) do 235. godine (Aleksandar Sjever) bilo je održavanje kontinuiteta njihovih dinastija. Doprinos Septimija Sjevera (193-211 godine) bio je slavoluk izgrađen na padinama Kapitola, na račvanju Svetog puta koji je vodio ka dva vrha tog brda i bio jedan od glavnih prolaza za trijumfalne povorke. Carevi iz dinastije Sjevera, takođe su proširili Domicijanov domus, okružujući ga nekom vrstom monumentalnog nimfeuma.

Graditeljske programe narednih careva obilježila je izgradnja veličanstvenih zdanja: Karakala (211-217 godine) zaslužan je za izgradnju masivnih Karakalinih termi, na jugozapadnom kraju grada. Apsolutistička politika tih vladara, koja je dostigla svoj vrhunac za vrijeme Heliogabala (218-222 godine), donekle je napuštena za vrijeme Aleksandra Sjevera (222-235 godine), koji je pokušao da posreduje između oligarhije i plebsa. Njegova graditeljska politika bila je usmjerena na obnovu infrastrukture i rješavanje neposrednih potreba grada. Poslije smrti Aleksandra Sjevera uslijedio je dugački period vojne anarhije, u kojem se između 235. i 284. godine na vlasti smijenilo dvadeset careva. Prvi znaci oporavka uočavaju se, tek, u drugoj polovini III vijeka, sa usponom Aurelijana, koji je počeo da vraća vlast u carske ruke, što se može vidjeti i po izgradnji masivnih odbrambenih zidina (Aurelijanove zidine). Reforme koje je započeo Dioklecijan (284-305 godine), kada je carstvo bilo podijeljeno na četiri dijela, donijele su kratko razdoblje stabilnosti, ali novi sistem uprave ubrzo se raspao, a 305. godine izbio je rat između pretendenata na carski prijesto, što je dovelo do sukoba između Maksencija i Konstantina, u kojem je, ovaj drugi, pobijedio u bici kod Milvijskog mosta 312. godine. Tako je počeo period u kojem su Rim i Zapadno carstvo izgubili značaj. Posljednji pokušaji da se prijestonica obnovi vidljivi su Maksencijevoj graditeljskoj aktivnosti, u čije najistaknutije radove spadaju Maksencijeva bazilika u Rimskom forumu i carska rezidencija na Apijskom putu.