Pompeja, Italija – Pompeii, Italy


Pompeja se razvila od kraja VII do početka VI vijeka p.n.e na grebenu uzdignutom trideset tri metra iznad nivoa mora, koji dominira ušćem rijeke Sarno. Novi grad je od početka imao odbrambeni bedem od lokalnog tufa. Pokrivao je prostranu oblast od 60 hektara, skoro istu kao u vrijeme erupcije Vezuva, 79. godine nove ere. Kao plod stapanja domorodačkog naroda (Auruncija) s Etrurcima i Grcima, Pompeja se od nastanka odlikovala „miješanom“ kulturom, koja se najbolje ogleda u dva glavna svetilišta, iz druge polovine VI vijeka. U centru gornjeg dijela grada nalazi se Apolonov hram, koji je u II vijeku p.n.e. bio potpuno obnovljen. Hram predstavlja kombinaciju italskih graditeljskih karakteristika (visoki podijum sa stepeništem na ulazu) i grčkih arhitektonskih osobenosti (kolonada oko cele). Na jugoistoku, uz obod litice koja se uzdiže nad rijekom, nalazi se dorski hram, prvobitno vjerovatno posvećen Ateni i Herkulu, koji je potom prepravljen nekoliko puta, sve dok nije napušten poslije zemljotresa 62. godine.

Prvobitni gradski plan Pompeje postavljen je u V i IV vijeku p.n.e., kada su gradom vladali Samniti. U to vrijeme izgrađen je i drugi gradski bedem, od krečnjaka, tačno na mjestu prethodnog. Taj zid je, opet, bio zamijenjen novom, debljom verzijom, takođe od krečnjaka, u vrijeme kada je Pompeja dospjela pod rimsku sferu uticaja. Plan je usavršen do kraja IV vijeka. Njegove glavne odlike mogu se još vidjeti u urbanističkom rasporedu iz 79. godine n.e. U II vijeku p.n.e. podignuto je nekoliko spomenika u javnim oblastima, kao što su forum (u sjevernom dijelu, gdje se nalazio i Jupiterov hram) i pozorište u južnom dijelu grada. Za vrijeme Građanskog rata (90-89 godine p.n.e.) Pompeja je bila vjerni saveznik Rima, ali se kasnije, ipak, suprotstavila Suli, koji je grad stavio pod opsadu i na kraju ga osvojio. Godine 80. p.n.e., grad je postao rimska kolonija pod imenom Kornelija Venerija Pompejanorum. Osnivanje kolonije označilo je početak doba izuzetnog napretka, koji je donio izgradnju novih javnih građevina i veću raskoš privatnih kuća. Jedno od prvih javnih zdanja bio je Venerin hram, podignut u slavu boginje zaštitnice Lucija Kornelija Sule, poistovjećenom za zaštitnicom grada Venerom Fizikom. Taj hram, koji je sa jugoistočnog grebena dominirao nad morem i ušćem rijeke Sarno, vjerovatno je bio najupečatljivija i najraskošnija religijska građevina kultnog karaktera u Pompeji, ali na osnovu malobrojnih ostataka – preostali su samo podijum od tufa i trijem – ne možemo suditi o njegovom originalnom izgledu. Jupiterov hram, na sjevernoj strani foruma, postao je Kapitolijum ili Kapitolski hram, posvećen kultu Kapitolskog trojstva, koje su činili Jupiter, Junona i Minerva. Odmah pored pozorišta nalazio se Odeum ili Malo pozorište, s tavanicom koja je pružala odličnu akustiku i velikim prostorom s trijemovima na sve četiri strane, zvanim „Pozorišni kvadriportik“, u kojem su se odvijale aktivnosti u vezi s pozorišnim predstavama i koji je, možda, poslije zemljotresa 62. godine n.e. pretvoren u barake za gladijatore.

Novi kompleks kupatila u forumu, stabijske terme, pridodat je javnim kupatilima u vrijeme Samnita. Urbanistički razvoj je cvjetao zahvaljujući velikim prilozima darodavaca. Primjer je amfiteatar čiju su izgradnju 70. godine p.n.e. finansirala dvojica kvinkvevirata kolonije, Kvinkcije Valg i Marko Porcije. Podignut je u jugoistočnom dijelu grada i služio je za borbe gladijatora, a mogao je da primi više od 20.000 gledalaca. Godine 59. n.e. bio je žarište čuvenih nereda koje su izazvali građani Pompeje i Nucera i poslije kojih je uslijedila primjena carskih kaznenih mjera, tako da je amfiteatar bio zatvoren na deset godina, što je poništeno tek poslije zemljotresa iz 62. godine. Za vrijeme Avgusta počela je sistematska obnova javnih gradskih prostora, koja je završena za vrijeme Tiberija. Najvažnija faza tih radova bila je usredsređena na forum, gdje su napravljene promjene koje su predstavljale pravu „urbanističku“ revoluciju u srcu Pompeje. Pored opsežnog pokrivanja fasada mermerom, pravljenja većih arkada i dodavanja brojnih skulptura i natpisa, s obje strane su sagrađena svetilišta posvećena kultu samog cara, što je izmijenilo i namjenu javnog trga. Forum se više nije nalazio pod pravim uglom u odnosu na osu sjever-jug, što je omogućavalo pogled na Kapitol, nego je gledao na istok, ka građevinama koje su na razne načine bile posvećene carskom kultu.

Godine 79. nove ere taj niz objekata počinjao je na sjeveru s Macelumom, glavnom gradskom pijacom, koja potiče iz II vijeka p.n.e. Za vrijeme Avgusta izgrađen je na samom kraju dvorišnog peristila sacellum (svetilište) posvećen kultu cara. Druga građevina je možda bila svetilište javnih lara, koja je, takođe, vjerovatno podignuta u Avgustovo doba (a ne, kao što misle neki naučnici, poslije zemljotresa iz 62. godine, kao dio nastojanja stanovnika da umire gnjev bogova prema gradu). Poslije pozorišta slijedio je Vespazijanov hram, mali hram podignut na podijumu, sa statuom cara u dnu nenatkriljenog dvorišta. Moguće je da je podignut za vrijeme Avgusta i da je 79. godine bio posvećen kultu Duha cara Vespazijana. Gradski potes se završava na jugu, na Via del Abondanca, sa Eumahijinim zdanjem, velikim kompleksom s trijemovima koji je u Tiberijevo vrijeme izgradila Eumahija, sacredos publica Veneris (zvanična Venerina sveštenica) i pokroviteljka fulonesa (tekstilne gilde). Obnova i uljepšavanje grada koje je započeo Avgust nastavili su se i za vrijeme Tiberija: Kapitolijum je izmjenjen tako što su s obje strane podignuti lukovi, a širom foruma postavljene su počasne statue. Opšti izgled je oponašao Rim, kao što se vidi i po eulogijama Eneji i Romulu, očigledno oblikovanim po uzoru na natpise s Avgustovog foruma. Primjeri domaće arhitekture mogu se vidjeti u sjeverozapadnom dijelu grada, namjenjenom, izgleda, prije svega za stanovanje, koji je s juga omeđavala glavna ulica na pravcu istok-zapad, decumanus maximus (današnji Fortunin put), a sa istoka gornji dio cardo maximus, glavne ulice na pravcu sjever-jug, koja se danas zove Stabijski put. U toj oblasti (koja odgovara današnjem Regionu VI) nalazi se najveća koncentracija prestižnih, raskošnih domusa, odnosno stambenih vila. Najupečatljivija je „kuća-muzej“ poznata kao Kuća Fauna. U njoj su se 79. godine nalazili mozaici koji se većinom mogu vidjeti i danas, a među njima i onaj veliki koji prikazuje Aleksandra u bici kod Isa. Kuća Fauna je među malobrojnim domusima s dvostrukim atrijumom, koji se ponekad, kao u ovom slučaju, imali i dvostruki peristil.

U posljednjoj fazi izgradnje bila je uljepšana viridarijumom, odnosno, vrtom, u kojem su se nalazili prikazi vrtova, paradeisos i morske faune; kao i stepenasti nimfeum. Pored toga, u lararijumu (smještenom u dijelu s pomoćnim prostorijama) nalazila se jedinstvena slika Baha okićenog grozdovima, kako stoji pored planine s padinama pokrivenim vinovom lozom, koja vjerovatno predstavlja Vezuv neposredno prije strahovite erupcije. Čak i u onim kućama gdje nedostatak prostora nije omogućavao izgradnju peristila ili dovoljno velikih i raskošnih vrtova, dekoracija je svejedno zapanjujuća. U Kući Ceja zidovi malog dvorišta, koji opasuju zdanje sa sjeverne strane, u cjelini su bili oslikani prikazima vrta. Isto važi i za Kuću medvjeda. Sličan obrazac primjenjen je i kod malog pseudoperistila (peristil sa stubovima samo s jedne strane) u tri domusa na Via de Merkurio: Adonisovoj kući, Kući s velikom fontanom i Kući s malim vrtom. Centralna tačka u tim oslikanim vrtovima često je bio nimfeum pokriven raznobojnim mozaicima, što je bila glavna karakteristika kuća iz Pompeje u posljednjoj fazi. Nimfeumi popločani mozaikom, raznih veličina, nalaze se u najmanje petnaest kuća u gradu. Pored navedenih, tu su još i Kuća stogodišnjice, Kuća sa zlatnom narukvicom, Kuća naučnika i Kuća s triklinijumom, koja se ističe jedinstvenim rješenjem s dva naspramna, spoljna nimfeuma.

Patricijske palate, sa svojom arhitekturom i dekoracijom, poslužile su kao uzor i izvor nadahnuća građanima srednje klase, koji su ih oponašali u izgradnji svojih kuća, nužno nižeg kvaliteta, s obzirom na ograničene ekonomske mogućnosti. Možda su najčešća vrsta kuća koja se sreće kod srednje klase takozvane kuće u nizu ili tipske kuće, nazvane po naučniku koji ih je prvi prepoznao („Kvadrati-Hofman“). Te kuće imaju jednostavan plan: usko ulazno predsoblje, oivičeno s dvije spavaće sobe, centralno otvoreno dvorište, s još dvije ili više soba sa strane, i na kraju vrt s malim trijemom. Male kuće često su imale velike vrtove (kao Kuća s Herkulovim vrtom) i bile su grupisane u jugoistočnom dijelu grada, sjeverozapadno od amfitetara. Postoji i mnogo ruševina kuća ljudi iz nižih slojeva, koje su se često sastojale od radionica i stambenih prostorija, ponekad s pergulima, mezaninima i sobama za iznajmljivanje. Godine 79., kada je erupcija Vezuva pokrila grad slojem pepela i čađi debelim sedam metara, Pompeja se prostorala na 173 hektara, od kojih je, do danas, iskopano 109. Arheološka iskopavanja, koja traju od 1748. godine do danas, obnovila su izgled tog rimskog grada iz ranog razdoblja carstva, zatečenog i „zamrznutog“ erupcijom u raznim svakodnevnim aktivnostima. Zdanja, ne samo što nose tragove razaranja, nego im često nedostaje i dekoracija (slike, skulpture i namještaj) koja bi se mogla očekivati u gradu čiji je život stao tog, sasvim običnog dana, 24. avgusta 79. godine. Zbog skoro potpunog izostanka skulpturalne dekoracije, zbog javnih prostora i privatnih kuća bez uobičajene mermerne oplate, mnogih nedovršenih zidnih slika i brojnih kuća s građevinskim materijalom u jednoj ili više prostorija, većina naučnika smatra da se u trenutku erupcije grad još uvijek nalazio usred izgradnje i da je niz zemljotresa koji su uslijedili poslije onog razornog iz 62. godine izuzetno otežavao radove na obnovi.

Kad je riječ o privatnim kućama, vjerovatno je dinamično tržište nekretnina doprinijelo utisku da su radovi bili „u toku“. Tačnije, izmjene oblika i dekoracije bile su sasvim uobičajene, kao i promjena vlasništva, podjednako i unutar porodica i između njih, djelimično i zbog onoga što bismo danas nazvali „smjenom“ vladajuće klase Pompeje u vrijeme pozne republike i ranog carstva. U slučaju javnih objekata, „radovi u toku“ najčešće su tumačeni odlaganjem obnove. Izgradnja je, uglavnom, bila usmjerena na građevine koje su služile za javna okupljanja, kao što su amfiteatar i javna kupatila, to jest, nove žižne tačke pompejske zajednice. Godine 79. postojale su Stabijske terme (najstarije u gradu), Forumske terme i Terme iz predgrađa, dok su se nove Centralne terme još gradile. Amfiteatar, pozorište (čija su pozornica i skene, obloženi mermerom i ukrašeni skulpturama, obnovljeni poslije zemljotresa iz 62. godine) i Odeum, takođe su bili otvoreni. Macelum i Venerin hram obnovljeni su posebno detaljno. S druge strane, Forum i Kapitolijum, sa svojim dodacima, koji su bili djelimično ili potpuno porušeni (što se vidi na reljefima koji ukrašavaju lararijum u Kući Cecilija Jukunda) kao da nisu bili na listi objekata za hitnu obnovu. Najzad, 79. godine dovršena je obnova Izidinog hrama, sagrađenog još u Avgustovo vrijeme, koji je poslije zemljotresa iz 62. godine vraćen u prvobitni oblik (hram je podignut na podijumu na sredini dvorišta s peristilom i bogato oslikan u četvrtom stilu. Radovi su izvedeni o trošku oslobođenog roba Popidija Amplijata, koji je tu zaslugu blagonaklono pripisao svom tada šestogodišnjem sinu Numeriju Popidiju Celzinu, vjerovatno s namjerom da mu, kada odraste, otvori vrata političke karijere. Ipak, novija istraživanja naglasila su ulogu pljački, podjednako antičkih i savremenih, u stvaranju utiska o „nedovršenom“ gradu. Kada je o tome riječ, izgled „napuštenosti“ tako velikog dijela Pompeje ne može se pripisati samo odlaganju obnove usljed brojnih činilaca kao što su zemljotresi i prioriteti dati drugim zdanjima. Pored toga, vjerovatno je da su naknadno razne sile organizovale sistematsko pljačkanje. Prema toj teoriji, dobru očuvanost Izidinog hrama treba pripisati činjenici da slike na njegovim zidovima nisu imale veliku vrijednost.

Izvor: („Izgubljeni gradovi drevnog sveta“, Marija Tereza Gvaitoli, Simone Rambaldi – https://www.gettyimages.comhttps://pixabay.com)

3 Comments

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se /  Promeni )

Google photo

Komentarišet koristeći svoj Google nalog. Odjavite se /  Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se /  Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se /  Promeni )

Povezivanje sa %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.