Kraljevska fabrika soli u Ark e Senanu, Francuska – Royal Saltworks at Arc-et-Senans, France


Zahvaljujući svojim poznanstvima na dvoru Luja XVI, Klod Nikola Ledu imenovan je 1771. godine za upravnika solana u Franš Konteu, Loreni i Troa Evešeu. To nije bila mala odgovornost jer su rudnici soli punili državnu blagajnu i ta služba bila je jedna od najnepopularnijih u starom režimu. Ledu je rođen u Dormanu 1736. godine i studirao je arhitekturu na poznatoj privatnoj školi Žaka Fransoa Blondela u Parizu. Njegovi učitelji najviše pažnje posvećivali su tradiciji francuskog baroka, ali nisu zanemarivali ni englesku arhitekturu. Pri kraju studija Ledu je već radio za dvor kao projektant mostova. Njegov prvi potez kao upravnika bio je da posjeti Salen le Ben, selo u Juri, poznato kao „grad bijelog zlata“ (cité de l’or blanc), čiji je jedini razlog postojanja bio rudnik soli. Ustanovio je da je to mjesto prilično neprijatno, neudobno i, što je još gore, da je u tom kraju šuma u velikoj mjeri posječena. Da bi se so rafinisala, bila je potrebna velika količina ogrjevnog drveta pa je Ledu predložio da se rafinerije presele u šumu Šo, jer je smatrao da se slana voda lakše može transportovati nego drvo. Šuma Šo pokrivala je 28.405 hektara zemlje i bila je jedno od najvećih šumovitih područja u Francuskoj. Izgradnja kraljevske fabrike soli u Ark e Senanu počela je 1775. godine. Nisu prošle ni četiri godine, a slana voda potekla je niz kanal napravljen od debala, dugačak dvadeset metara, do prvog cjelovitog industrijskog kompleksa u istoriji. Istovremeno, vizionarski i sveobuhvatan, Leduov projekat predvidio je izgradnju jedanaest zgrada. Pet paviljona čini polukrug ispred stanova za upravu, a s obje strane nalazi se po jedna velika hala s pećima za rafinisanje soli. U središtu luka ulazni paviljon otvara se ka dorskoj kolonadi koja vodi do neobičnih vrata nalik ulazu u pećinu, gdje stalaktiti vise s tavanice, a vještački blokovi bijelih stijena predstavljaju so. Čak su i radionice istačkane rupama iz kojih, tobože, teče slana voda. Po ugledu na arhitekturu paladijanizma s druge strane Lamanša i rimsku umjetnost, kojom je bio inspirisan Piranezi, Ledu je razvio praktičan i funkcionalan stil s elementima koji kao da su anticipirali postomoderni klasicizam. Za smještaj upravnika fabrike on je projektovao masivnu zgradu s peristilom koji ima šest stubova s naizmjeničnim cilindričnim i kockastim tamburima.

Kraljevska fabrika soli postojala je u društvu što još nije bilo industrijsko, ali je platila danak dominantnom društvenom poretku. Ona je bila odraz prosvjetiteljstva koje je nastojalo da život zajednice vrati u jedinstven prostor. U selu Ark e Senanu živjelo je oko 400 radnika i njihovih porodica. Upravnikov zadatak bio je, ne samo da nadgleda proizvodnju, nego i da motri na stanje duha svojih radnika i način na koji provode slobodno vrijeme. Uprava je bila mjesto gdje se dijelila pravda i održavala Božja služba. Jedino što nije bilo pod budnim okom upravnika bio je prostor između zgrada i spoljnih zidova, gdje su radnici njegovali svoje bašte i uživali u rijetkim skobodnim trenucima. U vrijeme Terora Ledu je uhapšen i optužen kao aristokrata. Tokom dvogodišnjeg tamnovanja završio je svoj projekat Šoa: proširio je i preobratio fabriku soli u idealan grad uređen po koncentričnim krugovima koje je isplanirao do najmanjeg detalja. Ipak, njegova utopijska vizija vječnog i savršenog grada nikad nije ugledala svjetlost dana, a fabrika soli nastavila je da radi sve do 1895. godine kad je upotreba uglja omogućila da so bude rafinisana na mjestu iskopa. Ark e Senan bio je godinama napušten, ali danas je potpuno restauriran. Čak su i povrtnjaci pretvoreni u nekadašnje neobične bašte. Pored potagers paresseux, „sporih baštȃ“, s biljkama visokim kao čovjek, i „potagers apéro„, što blago mirišu na anis, tu se nalaze i potagers mesclun fleuri u kojima cvijeće proviruje između bokora salate. Sve u svemu, to je idealna bašta u gradu koji je, takođe, trebao da bude idealan.

Izvor: („Svetska baština pod zaštitom UNESKA – Riznice umetnosti“, Marko Kataneo, Jasmina Trifoni – https://www.gettyimages.com)

1 Comment

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se /  Promeni )

Google photo

Komentarišet koristeći svoj Google nalog. Odjavite se /  Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se /  Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se /  Promeni )

Povezivanje sa %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.