„?“ – Najstarija kafana u Beogradu


Kad je 1830. godine sultan izdao hatišerif o srpskoj samoupravi i kneževskom dostojanstvu Miloša Obrenovića, Beograd je i zvanično postao prijestonica obnovljene Srbije, a u zoni oko Saborne crkve počeo je da se stvara pravi vjersko-politički centar kneževine. Knez Miloš, u duhu drevnog ktitorstva srpskih srednjovjekovnih vladara, gradi Sabornu crkvu, nove konake-palate sebi i svojoj supruzi Ljubici, ali i prvu kafanu u Srbiji – legendarni „?“. Među zdanjima iz tog vremena, koje je u svojstvu „nadziratelja pravitelstvenih građevina“ (građevinski nadzornik) podigao majstor porijeklom iz Vodna u Grčkoj, pretrajale su Manakova kuća, knežev konak na Topčideru i kneginjin na Kosančićevom vijencu, kao i kafana „?“.

Kafana „?“ tipična je balkanska jednospratnica centralnog tipa čije je prizemlje zidano lomljenim kamenom, dok je sprat od takozvanog bondruka, odnosno zemlje sabijene da popuni prostor između greda i pletera od pruća, koji čine laku drvenu konstrukciju. S dva simetrično postavljena erkera (isturena dijela zgrade s prozorima) na fasadi i krovom od ćeramide, čiji su jedini ukras dimnjaci, ovo zdanje je tridesetih godina XIX vijeka, u vrijeme kad ga je knez poklonio svom dvorskom vidaru hećimu Tomi, bilo posljednja riječ savremene srpske arhitekture. A pogotovo kad se ima u vidu u kakvom je okruženju nastala zgrada kafane, koja je odmah po svom novom vlasniku ponijela ime „Tomina kafana“.

Kafana „?“ je bila, ne samo prva prava, već i prva moderna kafana u pravom smislu te riječi, jer ondašnji Beograd imao je samo takozvana svratišta i „pljuvaonice“, gdje se dolazilo da se popije kafa ili žestoko piće s nogu. Danas je teško zamisliti kako je „?“, koji je u više navrata mijenjao ime, zapravo postao svojevrsni centar samog srca srpske čaršije u obnovljenoj Srbiji. Svako ko je nešto značio u kneževoj administraciji, morao je bar jednom zakoračiti ovamo, jer kafane su u Srbiji sve do početka Prvog svjetskog rata bile kulturni centri prvog reda. U njima se nije samo jelo i pilo, one su često bile i kancelarije poslovnih ljudi, pisarnice, biblioteke, pozorišta, bordeli, odsjeci za regrutaciju, ali i mjesta na kojima su pravljeni planovi o bunama i prevratima.

Otuda nije čudo da su vlasnici „Ećim Tomine kafane“, koja je u međuvremenu postala kafana „Kod pastira“, pa nakratko i „Kafana kod Saborne crkve“, zbog čega je svojevremeno izbio omanji rat između sveštenstva u obližnjoj patrijaršiji i vjernih posjetilaca kafane, činili sve da njihov ugostiteljski objekat bude opremljen najmodernijim rekvizitima za zabavu.

Ovamo i danas često navraćaju studenti i profesori Likovne akademije i Fakulteta primjenjenih umjetnosti, poznati književnici, novinari, ali i crkveni visokodostojnici. Iako jedinstvena, kafana „?“ je često bila na meti onih koji su htjeli da je ruše, pa čak i da joj mijenjaju namjenu. Prvi put je kafanu od rušenja odbranio njen posljednji privatni vlasnik Piroćanac Perkan Stojanović. Ostale su zapamćene njegove riječi, izgovorene poslije Drugog svjetskog rata, kad su vlasti htjele da sruše ovu zgradu: „Prvo će mene utepate, pa će srušite ovo.“ Šezdesetak godina kasnije vodeći intelektualci i stvaraoci Beograda ustali su da odbrane kafanu „?“ od sumnjive privatizacije.

Niko nije mogao da garantuje da će omiljeno stjecište stvaralaca zadržati svoju primarnu namjenu i da se ova čarobna oaza, u kojoj se još uvijek pije rakija iz staklenih polića i služe crijevca na žaru, neće pretvoriti u jedan od onih savremenih objekata, koji, umjesto duše, imaju visoke cijene.

5 Comments

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se /  Promeni )

Google photo

Komentarišet koristeći svoj Google nalog. Odjavite se /  Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se /  Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se /  Promeni )

Povezivanje sa %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.